Horasan’da Hububat Kıtlığı (Tarih-i Utbî)

Horasan’da Hububat Kıtlığı

(H.401 yılının /M. 1010-1011yılının) kışında umumen (genellik) Horasan beldelerine ve hususen (özellikle) Nişabûr’da korkunç bir kuraklık ve kıtlık hadis oldu, bir bela nazil oldu. O belanın sertliğini ve sıkıntının azabını anlatmaya konuşanın takati yetmez. Yiyecek bulamadığı için kimsenin kuvveti kalmamıştı. Yüreğin tanesi narın tanesi gibi derisinden yiyordu. Hayvanların vücudunda zahir olan tenyaları (kurtları) çekim güçleriyle içeriye çekiyorlardı. Çiçeksi yüzler pejmürde oldular. Güzel çehreler tazeliğini hazan yaprağı gibi döktüler. Bahıl ve hasislerin gözleri tuvalet kuyularına düştü. Şiirin dudaklar pejmürde oldu. Güzel şarkıcıların şarkıları kırmızı dillerden ve konuşan tar ve tellerden ayrıldı. Dür (inci) sıfatlı dişler batından (içerinden) çıkan yanık tüflemelerinden dolayı sarardı. Güzel kokulu ağızlar açılık şulesinin yanığından, göğe huluf kokusunu (oruçlu ağzın kokusu) yetiştirdi. Canlar, cisimdeki menzillerinin vahşetinden dolayı kendi merkezlerine geri gittiler (cisimlerden çıkıp gitti). Buğday tanesinin kıymeti inci tanesinin kıymetini geçti. Göğün sümbülesi (başağı) yerin sümbülesine haset etti. Stokçu ve muhtekirlerin ambarları Musa’nın annesinin kalbi gibi fariğ ve boş oldu (rahat oldu). Nimet dağıtanların karınları davulun karnı gibi hali oldu. Ekmekten nişan ve eser kalmadı. İşin sonu o derece ilerledi ki; Nişabûr’un limanında yaklaşık yüz bin kişi helak oldu. Kimse onları yıkamaya, gusül vermeye ve defnetmeye yetişemiyordu. Hepsini üstlerindeki elbiseleriyle toprağa veriliyorlardı. Kadın, erkek, genç ve yaşlı ekmek ekmek diye feryat ediyorlar ve yerlerinde ölüyorlardı. Bazıları beslendikleri otlar, sebzelerle az kalan takatlerini ve kuvvetlerini koruyorlardı. Sonunda ekin ve otlardan da ümitler kesildi, çünkü artık bu yüz de çehresine hicabını çekmişti. Müstemendler ve fakirler çöplüklerden kemikleri toplayıp, iyici ufalayıp gıda yapıyorlardı. Eğer bir kasap bir hayvan keserse fukara onun kanını taksim etmesi içi eziyet ediyorlardı. Çünkü o kan ile açlık ateşlerini teskin ederler ve kuvvetlerini muhafaza etmeye çalışırlardı. Fakat bu necasetten yiyen herkes bir yere düşer ve can verirdi.

Utbî şöyle nakletmiştir: O eyyamda insanlardan bir toplumu gördüm, tezeklerin içinden hububat tanesi arıyorlardı, fakat o tezeklerin içinde bir tane hububatın bile olması mümkün ve mutasavver olamazdı. Çünkü şeref nefsi ve izzeti zatı olan insanlar bir tane hububat bulamazken hayvanlar nasıl bulabilirlerdi ki.? Bu mihnetin şiddeti o kadar ilerledi ki anneler çocuklarını yiyordu. Takva sahibi ve temiz kişiler pazarın etinden ve yağından nefret ediyorlar ve korunuyorlardı. Çünkü pek çoğu insan bedenlerini pişirip pazarlarda satıyorlardı. [201] Bir toplumu bu sebepten dolayı tutukladılar ve gerçekten de onların evlerinden insan kemikleri buldular. Herkesi ölüme götürdü. Bu mihnetin kökü kesilmiyordu. Hayvanlardan köpek ve kedi gibi hayvanlar hiç kalmadı. Şehrin ortasından çıkıp uzak mahallelere gitmeye ve oralardan geçmeye kimsenin cesareti yoktu, meğer silahlı ve toplu olarak oralardan geçebilirlerdi.

Hadis imamlarından bir danişment (alim) kişi, İmam Ebu’l-Tayyib Sehl b. Muhammed b. Süleyman Sa’lûkî’nin[1] (امام ابوالطیب سهل بن محمد بن سلیمان صعلوکی) huzuruna gitti. İmam Ebu’l Tayib sordu: Bir müddetten beri bize gelmekten geri durdun ve başka tarafa mı gittin, bu defa gelmenin mucibi ve sebebi nedir.? Danişment “Benim hikâyem garaip hikâyelerden bir hikâye ve acayip hallerden bir haldır. Eğer Şeyh duymak için itibar gösterir ve duyma şerefini bana verirse hikâye (rivayet) edeceğim. Allah teala bana fazl-i azim ve suni kerim bahşetti ve benim canımı ölüm girdabından kurtardı” dedi. Şeyh “ Bu hikâyeyi anlatabilir misin”dedi. Danişment “ Bir gece filen yoldan geçiyordum, ansızın bir kement tasması boynuma düştü, tasmayı peyderpey çekerek boğazımı sıktı. Boğazımı o kadar sıktı ki hatta nefesim bile kesildi. Boğulmamak için tasmanın çekildiği tarafa koşarak gidiyordum. Sonunda beni yoldan bir kenara çekti. Ansızın bir evden bir a’cuze (yaşlı bir kadın) koşarak çıktı ve diziyleriyle benim testislerime (er bezlerime) vurmaya başladı. Ben o darbelerden sonra bayılmışım. Ondan sonra ki durumlardan hiç bir haberim olmamış. Sonra yüzüme serpilen soğuk suyun tesiriyle ayıldım. Etrafımda oturmuş bir toplum gördüm, onlar bana iltifat ediyorlardı. Beni avutuyorlar ve iyiliklerde bulunuyorlardı. Hadisenin üzerine perde çekip gizlemeye çalışıyorlardı. Durumun karinesinden (belirtisinden) bana malum oldu ki; kadın beni kenara çektiği sırada bunlar da ( o yoldan geçip) mesken ve mekânlarına gidiyorlarmış. Beni öldürmek için peçesini bileyen o kirli kişi, bu toplumu görünce, korkudan beni o halde bırakıp kaçmış. Biraz nefes alıp kendime gelince evime gittim. Ben bu hadisenin korkusundan dolayı yirmi gün boyunca yataktan kalkamadan yattım. Sonunda Allah Teâlâ bana kerem etti ve bu hastalığın elemi ve acısı zail oldu. Yatmanın eseri bitip sıhhatime kavuşunca, sahur vaktinde farz namazını eda etmek için mescide gittim. Ezan vakti geldiğinde, daha önceleri yaptığım gibi, ezan merasimini kaim etmek için (ezan okumak için) minareye çıktım. Ansızın bir kement benim tarafıma gönderildi ve maksadı benim boğazım idi. Fakat o sırada Allah Teâlâ’nın lütfü keremi yetişti ve o mihneti benden uzak tuttu. Sarığım canıma kalkan oldu. Sarığım kemende (ilişip) kaldı. Ezan okunacak yerden aşağıya koştum ve feryat ettim. Ondan sonra bu fitnenin müddeti ve o mihnetin eyyamı bitmeyince kadar gün ağarmadan evimden dışarı çıkmayacağıma dair kendime söz verip nezrettim. Gün batıp gece gelmeden önce çocuklarımın başında hazır oluyorum. Hizmetten men eden ve hazır olmaktan alıkoyan durum anlattığım bu hikâye idi” dedi. Hazirun bu musibetin belasından, bu şeni ve çirkin hadiseden dolayı taaccüp ettiler. Allah Teâlâ’dan afiyet dilediler ve onun inayetinin sığınağına kaçtılar.

Ustad Ebu Sa’id Abdu’l-Melik b. Osamn Vai’z (استاد ابو سعید عبدالملک بن عثمان واعظ), Nişâbû’un salih imamlarından ve halkın maslahatını uhdesine almış bir kişiydi idi. “O mihnetli eyyamın bir gününde, kefen etmem ve defnetmem için şehrin yollarından dört yüz ölüyü darü’l-merza (hastaneye) naklettirdim. Akşam namazında, daima benim sarayımda ikamet eden fırıncı huzuruma gelip dedi: Bugün dükkânımda dört yüz men (okka) ekmek baki kaldı ve kimse satın almadı. Ben kuvvet bulmak ve erzak için imkân vakit (var olduğu halde ölenlerin) duruma taaccüp ettim. Çünkü eğer Allah Teâlâ bir kavmin ölüm mektubunu göndermişse ve hüküm buyurmuşsa onun hükmüne mani ve kazasına dafi yoktur”dedi.

Asrın fazılları bu hububat kıtlığının beyanı için pek çok manzumeler söylemişlerdir. Ebu Muhammed Abdü’l-Kanî[2] (ابومحمد عبدالکانی) şöyle diyor. Şiir:

لِحاجةٍ او غيرِ حاجَة	لاتَخرجنَّ مِن البیوتِ
مُوثِقًا مِن رتاجَه	والبابَ أغلِقه ُ عليك
فَيَطبَخوكَ بِشُور باجَه[3]	ولايَقْتَنِصْكَ الجائعونَ

Sultan bu eyyamda memleketin tüm beldelerindeki amil ve mutemetlerine buyruk gönderilmesini ferman etti. Fakirlere ve miskinlere sarf etsinler diye, hububat ambarlarını açmalarını ve hububatları dışarı dökmelerini konusunda ferman verdi. Onların canlarını ölümün peçesinden ve dişsiz orağın ipinden alıkoydu. O yıl bu minval üzere geçti. (H.402 yılının /M. 1011-1012 yılının) hububatı yetişti, kıtlık mihnetinin ateşi söndü ve o durumun şiddeti ortadan kalktı. Allah Teâlâ yağmur rahmetini gönderdi. Ekinlerin büyümesi ve otların bereketi eski zamana geri döndü. مَا يَفْتَحِ اللّٰهُ لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَةٍ فَلَا مُمْسِكَ لَهَاۚ وَمَا يُمْسِكْۙ فَلَا مُرْسِلَ لَهُ مِنْ بَعْدِهٖؕ وَهُوَ الْعَزٖيزُ الْحَكٖيمُ (Allah’ın insanlar için açtığı rahmeti kısabilecek yoktur, O’nun kıstığını da O’ndan başkası açamaz. O mutlak izzet ve derin hikmet sahibidir.)[4]

[1] Fakif Ebu’l-Teyyib Sehl b. Muhammed (فقیه ابوالطیب سهل بن محمد ), (Kitab-i Fevaid’in sahibi), ilim ehlinin şeyhi, Nişabûr’un müftüsü ve Horasan’ın imamıydı. O (H.402 yılında /M. 1011-1012 yılında ) vefat etti. Babası Ebu Sehl Muhammed b. Süleyman b. Muhammed el- A’clî (ابوسهل محمد بن سلیمان بن محمد العجلی ) fakih, müfessir, mütekellim (konuşmacı),edip ve şair idi. Sahib b. İbad (صاحب بن عباد) diyordu: ابوسهل الصعلوکی لا نری مثله و لایری مثل نفسه

[2] Ebu Muhammed Abdü’l-Kanî el-Zûzenî (ابومحمد عبدالکانی الزوزنی ): Zûzen ediplerinden biriydi. O zarif ve hafif ruhlu bir şair idi. Onun şiirleri şiveli ve tuzlu (lezzetli) idi.

[3] Hacetin için veya başka bir şey için evden dışarı çıkma, kapını yüzüne kapat ve öyle kapat ki; muhkem kapanmış olsun, çünkü seni açlar avlamasınlar ve çorbada pişirmesinler. El-Utbî.a.g.e.s.305.

[4] https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/F%C3%A2t%C4%B1r-suresi/3661/1-4-ayet-tefsiri Tarih: 11.02.2022 saat 03:06