نیمه اوچون بیز اۉزبیکلرنی (تات) دېیشه‌دیلر؟ // تات و یات حقیده

 تات و یات حقیده

اېسلتمه: حرمتلی حاجی محمد اۉزبېک رحیم اۉغلو اۉز صفحه‎لریدن قوییده‎گی سۉراقنی سۉره‎گندیلر. اونگه کۉپلب تیلداشلریمیز مراق کۉرسه‎تیب، هرکیم تورلی فکر و ایضاحلر کومنتلریده یازگندیلر. موضوعگه اوشبو قلم هم علاقه توتیب، بیرآز بیلگی یازگندیم. اۉشه بیلگیلر بیرآز کېنگه‎یتیریلیب، سیز عزیز اۉقووچیلر بیلن شریک قیلیلدی.

سۉراق:

"نیمه اوچون بیز اۉزبېک‌لرنی (تات) دېیشه‌دیلر؟

نظر بېرینگلر قدردانلریم؟"

٭

کومنتده‎گی قیسقه جواب:

تات: اصل تورکچه سۉز دیر.

تات: غیرتورک، بیگانه، غریبه

محمود کاشغری "دېوان لغات التورک" اثریده شو معناده کېلتیرگن. و قوییده‎گی مقاللرنی ده اۉرنک یازگن:

"تاتسیز تورک بۉلمس، باشسیز بورک"

"تاتی کۉزدن، تیکانی توبدن" [مقاللر، چاغداش اۉزبېک تیلیگه ماسلب یازیلدی-یارقین]

کېینلری "تات" نینگ معناسی و قوللش موردی هم کېنگه‎یدی:

- اسلامدن سۉنگ، تورک کافرلرنی عموماً "تات" خطاب قیلردیلر؛ اۉرنک اوچون غیرمسلمان اویغورلرنی "تات" دېردیلر.

- کۉچمنچی و قیشلاقلیک تورکلر اېسه، شهرلیک تورکلرنی "تات" دېردیلر.

- تورکلر برچه پارسلرنی "تات" دېردیلر. "تات" اېسه تاجیک معناسیده ایشله‎تیلگن.

- کېینلری ٲیریم تورکی خلقلر هم، اۉزگه تورکی خلقلرگه "تات" دېردیلر. اۉرنک اوچون: تورکمنلر، اۉزبېکلرنی؛ شونینگدېک، قزاقلر هم اۉزبېکلرنی "تات" خطاب قیلردیلر. بو نرسه اونچه لیک عمومیتی یۉق، البته.

- فارسچه ده‌گی عرب معناسیده‌گی "تازی" سۉز هم شو اصل تورکچه سۉزدن دیر:

تات > تاد > تاذ> تاز > تازی

- شونینگدېک، شو "تازی" سۉزدن "تاجیک" سۉزی هم یسلگن:

تازی> تاجی > تاجیک. تاجیک سۉزی‎نینگ تورکی سۉز اېکنینی داکتر محمد معین هم "فرهنگ فارسی" سۉزلیگیده قید اېتکن.

باشقه نظر:

تات + جیک = تاتجیک. کېین فارسچه ده "ت" تاووشی توشیریلیب "تاجیک" بۉلگن.

[ایکله "تاجیک" سۉزی‎نینگ ایلدیزی تورکچه "تات" سۉزی دیر.]

- تات + ار = تاتار شو سۉزدن یسلگن و معناسی تاتار قومی دیر.

- تات: بو سۉزنینگ باشقه ایری معناسی (مزه، طعم) دیر. درواقع بیرینچی "تات" بیلن شکلداش سۉزلر دیر.

- تات (فعل): مزه‎سینی کۉر!

- تاتلی: مزه‌لی؛ یاقیملی (کۉچمه معنا)

(دېوان لغات‎التورک، محمود کاشغری؛ فرهنگ ترکی نوین، اسماعیل هادی؛ فرهنگ فارسی، دکتور محمد معین)

٭٭٭

شو کومنت آستیده قوییده‎گی سۉراقنی " ایشانچ اجتماعی وفرهنگی انجمنی" سۉره‎گنلر:

M.h. Yarqin استاد تات بیگانه بولسه یات اوزگه هم بیگانه

جواب:

ایشانچ اجتماعی وفرهنگی انجمنی

ایکیسی‌نینگ معناسی سیرتدن یقین و اۉخشش بۉلسه ده، توب معنالری و قوللش موردلری فرقلی دیر:

تات: عموماً اتنیک نقطه نظردن‎گینه قوللنه دی. بونده ملی و اوروغلی کبی اصل یوزدن اعتبار بیریله دی.

یات: هرقنداق بیگانه‎گه (عایلوی، قیشلاق، شهر و اۉلکه گه کۉره) اطلاق بۉله‎دی. بونده، هم اوروغ اصلیتی و هم اوندن تشقری باقیم کۉزده توتیلیشی ممکن.

٭

اېندی ایکله سۉزنینگ معنالرینی آیریم منبعلردن فایده‎له‎نیب کېنگراق آچیقله‎یلیک:

"تات" سۉزی اوچره‎یدیگن اېنگ اېسکی تورکچه یازمه اثر، "اورخون تاش بیتیکلری" دیر:

تات (tat): بیگانه، عجم، نفهم، تبعه، نوکر. (سه سنگیاد، تألیف دکتور حسین محمدزاده، نشر اختر، تبریز: 1386، لغتنامه، ص 147)

کۉرینیشیچه، اۉرخون تاش بیتیکلریده "تات" سۉزی بیر نېچیته توشونچه‎نی افاده اېتکن.

"دېوان لغات‎التورک" سۉزلیگیده بو حقده قوییده‎گی بیلگیلر کېلتیریلگن:

«تت(tat): فارس (در نزد ترکان) بُنِ واژه‎ای ترکی برای نامیدن هرکسی که [فقط] فارسی بلد باشد. تتِغ کوز را تِکانِک تُبرا...»

(دېوان لغات‎التورک، محمود کاشغری، برگردان به فارسی: دکتور حسین محمدزاده صدیق، نشر اختر، تبریز: 1384، ص408)

«تات تفغاچ: "تات" در این ترکیب، در معنای "فارس‎ها" و "تفغاچ" در معنای "ترکان" است. به نظر من، صحیح‎تر آن، همان است که گفتم. در سرزمین‎های نیز همین [که گفتم] معروف است. آنجا نیز، چنین است و هردو پسندیده است.» (دېوان، ص 267)

"سنگلاخ" سۉزلیگیده:

تات: به سه معنی آمده: اول، به معنی: مزه و لذت و طعم بود. دویم، فرقه‎ی تاجیک را گویند. چنان‎که در حیرةالابرار در "وصف عامل ظالم" گوید[نوایی]، شعر:

چه داغی تخم آرپاسینی آتی یېب

اویدا تاووغلارنی سوروک تاتی یېب

سیم، محرف داد به معنی: عدل باشد. و "داد گفتن" کنایه از فریادی که مظلومی در مقام دادخواهی و تظلم کند. چنان که در مقالت صدق در حیرةالابرار در "حکایت شیر و دراج" گوید، شعر:

قیچقیریبان داد آرا اُول مبتلا

نېچه دېدی تات مېنی توتتی بلا

(سنگلاخ، میرزا مهدیخان استرآبادی، مقدمه، مقابله و تصحیح : دکتور حسین محمدزاده صدیق، نشر اختر، تبریز: 1394، ج1، ص777/pdf)

«تات: کلمۀ ترکی که به خارجیان ساکن مناطق تحت تصرف ترکان اطلاق می‎شده، جلال الدین مولوی هم در اشعار ترکی خود این نام را به ایرانیان اطلاق کرده [معین-اعلام] ... در ترکی آذری جمعیت غیرترک زبان مقیم آذربایجان و دیگر مناطق ترک نشین را گویند و اینکه مولوی تات را به ایرانیان اطلاق کرده تفسیر به رأی است:

اگر تات سان اگر روم سان، اگر ترک

زبان بی‎زبانان را بیاموز "مولوی"

(فرهنگ واژگان ترکی در زبان و ادبیات فارسی، عادل ارشادی فرد، انتشارات باغ اندیشه، تهران: 1379، ص 85-86)

تاتیغ: طعم و لذت به صورت مزدوج تاتیغ تالِغ به کار می‎رود. (دېوان، ص 248)

تات(فعل): مزه‎سینی کۉر!؛ بچش!

تاتماق/تاتماغ: چشیدن...

تاتا-تاتا: چشان چشان. تاتای/تاتایین: بچشم و بچشد و بچشی و چشیده. ... شعر:

اې نوایی شربت لعلی اېرور جانبخش لیک

ضعف‎دین اۉلسام نې حدیم دېکلمېن آنی تاتای

(سنگلاخ، ج2، ص 776)

"یات" سۉزیگه "دېوان لغات‎التورک"ده قوییده‎گی معنالر بېریلگن:

«یات: یات کیشی، یعنی: بیگانه و اجنبی.

یات: کهانت و ذکرگویی آیینی با سنگها برای خواستن باد و باران.» (دېوان، ص 506)

یات: [1.] به معنی: بیگانه و اجنبی بود. الشاهد علیه، شعر:

قاچیب عدمغه بار اې عقل و فهم و دانش و دین

وطن باریدا بو یات اېل ارا نی بار منگا

و آن را یاد هم گویند. و نیز [2.] امر از خواب کردن.

یاتاق/غ: خوبگاه را گویند. چنان که در "احوال مجنون بعد از فوت لیلی" گوید، شعر:

قپلان گیبی سیکریدی یاتاغدین

یا ایله که کۉک غزالی تاغدین

(سنگلاخ، ج2، ص1657)

یاتلاماق/غ: بیگانه و دور کردن (اۉشه اثر)

یاتلیغ: سه معنی دارد: اول، به معنی: همخوابه و دختر باشد. چنان که در "وصف نوفل" گوید، شعر:

بیر یاتلیغی بار اېمیش پریوش

باشتین ایاغی لطیف و دلکش

دوم، به معنی: بیگانگی بود. چنان که در "مکالمه مجنون با سگ لیلی" گوید، شعر:

اُول دَم یانا بخت بۉلسا همدم

بۉلسانگ یانا اُول اېشیک‎کا محرم

یاتلیغ صفتی‎نی تۉیماغای سېن

مېن خسته‎نی هم اونوتماغای‎سېن

(سنگلاخ، ج2، ص 1658)

یات(صفت): 1. بیگانه 2. مربوط یا متعلق به کشور یا ملت دیگر: یات تیل(زبان بیگانه) 3. مربوط یا متعلق به بیرون از گروه یا جمع مورد نظر: اولر یات بیلن خویشلیک قیلمه‎یدیلر(آنها با بیگانه خویشی نمی‎کنند) 4. ناآشنا یا فاقد ارتباط 5. خودرو؛ وحشی: یات اۉتلر(گیاه‎های بیگانه)

یېتی یات بیگانه: کاملاً بیگانه

(فرهنگ اوزبیکی به فارسی، محمد حلیم یارقین و دکتور شفیقه یارقین، انتشارات "سخن"، تهران: 1386)

نتیجه: "یات" سۉزینی أیریم تورکمنلر و قزاقلر ایشلتکنلیکلری یوقاریده‌گی "کۉچمنچی و قیشلاقلیک تورکلر اېسه، شهرلیک تورکلرنی "تات" دېردیلر." موضوعگه باغلیق بۉلیشی ممکن. یعنی بو سۉزنی قیشلاقلیک و کۉچمنچی تورکمنلر و قزاقلز، شهرلیک اۉزبېکلرگه نسبتاً قوللسه‎لر کېره‎ک!

* بو حقده بحث آچیق. حرمتلی اۉقووچیلردن ده بیلگی و نظر کوته‎میز.

استاد حلیم یارقین