برماقلریز آتینی بیلهسیزمی؟
برماقلریز آتینی بیلهسیزمی؟
اېسلتمه: حرمتلی رفیق هاشمی برماقلرنینگ اۉزبېکچه آتلرینی سۉرهگن اېدی. او کیشیگه جواب یازگندن کېین، ٲیریم دۉستلردن مسٲلهنی سۉرهب، قیزیقرلی آتلر بارلیگی انیقلندی. قوییده شو بیلگیلرنی یازهمیز.
۱. انگشت شست: باش برماق
سرپلده: باشملداغ تلفظ قیله دیلر.
قیصار-صوفی قلعه: باش مرداغ (استاد رحیم ابراهیم)
۲. انگشت اشاره: کۉرستگیچ برماغی؛ ایما برماغی؛ شهادت برماغی
بدخشانده "بلا برماق" دېرکنلر.(مسعود تۑمور)
درزابده کۉرسهتهدیگن برماق دېیدیلر.(بانو رحمانی)
قیصار-صوفی قلعه: بالا /بلا مرداغ (استاد رحیم ابراهیم)
۳. انگشت مابین: اۉرته برماق
سرپلده: اۉرتن قۉل دېیدیلر
بدخشانده "اۉرتن تیریی" دېرکنلر.(مسعود تېمور)
قیصار-صوفی قلعه: اۉرتن تیری (استاد رحیم ابراهیم)
۴. انگشت چهارم: تۉرتینچی برماق؛
درزابده: زری قۉل (بانو رحمانی)؛
بدخشان: یاردم پنجه (داکتر عبدالقدیر کېسکین) و حاجی میریی(مسعود تېمور)
قیصار-صوفی قلعه: شیلدیر شومیی (استاد رحیم ابراهیم)
۵. انگشت خورد: کیچیک برماق
سرپلده: چینه چاغ
شبرغان: چینچیلاق/چیمچیلاق (سید عزیزالله الفتی)؛
درزاب: گیچیلی (بانو رحمانی)؛
بدخشان: کولمه جنجهیی (مسعود تېمور)
قیصار-صوفی قلعه: کیچینه پۉپیی (استاد رحیم ابراهیم)
افغانستان نینگ تورلی منطقه اۉزبېکلری بولرنینگ آتینی باشقه چه سۉزلر بیلن تورلیچه هم ایتیش لری ممکن. حرمتلی دۉستلر اۉز منطقهلریدهگیلرنی شریک قیلسهلر، یخشی بۉلهدی.
٭٭٭
برماققه تېگیشلی مقاللر:
۱. بېش قۉل برادر، اما برابر اېمس!
۲. بیرته برماغینگ باشقهگه قرهتیلگن بۉلسه، تۉرتهسی اۉزینگ تمان!
۳. بېش برماغنی بیر آغیزگه تیقسه، آغیزدی ییرتر.
۴. برماغی بشقه دېمه، قۉلی بیر؛ تیلی بشقه دېمه، دلی بیر.
۵. بېش برماقنینگ بیرینی تیشلهسنگ، بری آغریر.
۶. اۉن برماغی، اۉن هنر
برماققه تېگیشلی دېیم(عباره)لر:
۱. بېش برماق برابر اېمس: برچهبیر خیل اېمس.
۲. بېش(۱۰) قۉلنی آغیزگه تیقماق!: غلهموسلیک قیلماق؛ حریص بۉلماق
۳. برماقنی بیگیز قیلماق!: کۉرستکیچ برماق بیلن اشاره قیلماق.
۴. بېش پنجه آغیز ییرتر!: غلهموسلیک عاقبتی یخشی اېمس!
۵. برماغی آغزیگه قالماق: حیرتلنماق
۶. برماغینی تیشلب قالماق: حیرتلهنیب قالماق.
۷. برماغی(قۉلی)گه اۉینتماق: بیراونی اۉز منفعتی اوچون سوء استعمال قیلماق.
۷. برماغدی یېماق: جدا تاتلی و مزهلی طعام حقیده
۸. برماق باسماق(شصتنی باسماق): برماق اوچینی بۉیاققه بۉیب، معلوم سندگه باسماق
۹. برماق قۉیماق: بیر نقطه یا سۉزنی تنقید قیلیب کۉرستماق یا ٲیتماق؛ بیرار سۉز یا نکته نی اورغولب تاکید قیلماق.
۱۰. برماق بیلن سنرلی: آز سانلی، سناقلی، برماق بیلن سنهلسه بۉلهدیگن درجهده آز.
۱۱. برماقلر سانیچه: جدا آز، اندک.
۱۲. برماغ تاشینینگ آستیده قالماق: مجبوری حالتده قالماق.
بالهلر مشغولاتیده برماقلر اولوشی:
میده بالهلرگه برماقلردن تورلی اۉیینلر، سانلرنی اۉرگهنیش و ذهنی مشغولاتلرده فایدهلنردیلر. جملهدن بیری "یوری، یوری" دیر. بېش برماقنی آچیب، بالهنینگ کۉز اۉنگلریده توتیب، باش برماقنی اوشلب، تیلیدن سۉزلهی باشلهیدیلر:
باش برماق دېیدی: یوری، یوری!
کۉرستکیچ برماق دېیدی: قهیده، قهیده؟
اۉرته برماق: اۉغیرلیککه!
تۉرتینچی برماق: خدادن قۉرقمهی سیلهمی؟
چینه چاغ برماق: دېواردی ارقهسیدن آلهبیز، قاچهبیز، یېیبیز، قۉیهبیز!
(بازیهای عامیانه اوزبیکان جوزجان، ثبت و نگارش حلیم یارقین، مطبعه دولتی، کابل: ۱۳۶۹، بازی شماره ۸۵، ص ۱۹۱)
جوماق/تاپیشمهچاق:
۱. بیر سوپهچه، بېش بېبېچه؟
جواب: قۉل نینگ کفی و بېشته برماغی.
(بازیهای عامیانه اوزبیکان جوزجان، بازی شماره ۳۴، صص ۱۰۴-۱۰۵)
۲. بیر برماغ چه بۉیی با، قیزیل بخمل تۉنی با.
جواب: قلمپور (مینگ بیر جوماق، محمد قیوم عزیز و تېمور قوجه اۉغلی، نورسلطان-"غیلیم" نشری، استانبول- قوتلوق نشری، ۲۰۱۹٫، ص۴۷۰)
عرف و عادتلر:
توغیلگن بالهده (قۉل یا ایاغیده) آلتینچی برماق بۉلسه ده، اۉغیل بۉلسه آتینی "آلتی"، "آلتی بای"، قیز بۉلسه "آلتیخال" یا "زیاده خال" قۉیه دیلر.
(اتلس اتنوگرافی اقوام ولایت جوزجان، پژوهش و نگارش: محمد حلیم یارقین، نشر غضنفر بانک، کابل: ۱۳۸۹/۲۰۱۰، ص ۹۱)
٭
ایلیک: نرسهلر اوزونلیگی یا اېنی (بری، عرضی)نینگ اۉلچش بیرلیگی. بو اۉلچشده برماق نینگ اېنی بیلن اۉلچنهدی. بو ایش کیچیکراق اوزونلیک یا اېنلیکلرده قوللنهدی. معمولگه باقه اۉرته برماق نینگ اېنی اعتبارگه آلینه دی. نرسه یا بویوم اوزونلیگی یا اېنی کۉپراق بۉلسه، اونده تۉرتته برماق (باش برماق ایشلهتیلمس) یانمه-یان جیپس حالتده اوزونلیک اۉلچنه دی. اۉلچاوده اۉرنک اوچون: فلان نرسه نینگ اېنی "۲ ایلیک یا ۴ ایلیک،...." دېب ٲیتیلهدی. چۉزوقراق نرسهلرنی تۉرت ایلیک بیلن بیرگه اولچشده، بیر قتله گه تېنگ بۉلسک "۴ ایلک" ایکی قتلهده "۸ ایلیک" اوزون اېکن یا اېنی بارکن، دېیله دی.
کتهراق اۉلچملرده "ایلیک" اېمس، "قریچ/قریش" بیرلیگی قوللنهدی. بو اۉلچاو بیرلیگی، بیر قۉلنینگ برماقلری یخشی آچیلگن حالده، باش برماق نینگ اوچیدن، چینه چاقنینگ اوچیگچه بۉلگن چۉزیقلیک اعتبارگه آلینه دی.
٭ برچه حرمتلی دۉستلرنینگ یاردملری اوچون تشکر.
Hiç yorum yok