براتی حقیده بیلگی (Barat Баротو Барат брат)
داکتر سعید عظیمی
براتی حقیده بیلگی
اېسلتمه: دۉستلردن بیری سۉزهگن اېدی: «سلام! منه شو استاد، دیوانه براتی یا براتی اوروغی حقیده سۉرهبدیلر.»
قوییده، بو حقده حرمتلی داکتر سعید عظیمی جنابلری یازگن تحقیقي بیلگینی اۉقییسیز.
براتی افغانستاننینگ شمالیده بیر قنچه جای نامی دیر. "افغانستان قیشلاقلر اتلسی"، فاریاب ولایتی، پشتونکوت اولسواللیگیده براتی همده دېوانه براتی دېگن قیشلاقلرنی قید اېتگن. "اتلس"گه کۉره، بو قیشلاقلر میمنه شهرینینگ جنوبی قسمیده جایلشگن. شو بیلن بیرگه، پشتونکوت تومنیده برات دېگن قیشلاق بارلیگینی قید اېتگن. "اتلس"، لولاش تومنیده موغولی برات یا برات قیشلاقنی ثبت اېتگن.
بولردن باشقه، براتی دېگن قیشلاق بغلان ولایتیده قید اېتیلگن. مستقل ارگانلر ادارهسی بغلاننینگ ده صلاح تومنیده، براتی بای خیل و برات خیل دېگن قیشلاقلرنی رویخطگه آلگن. بادغیس ولایتی، قلعه نو تومنیده ایکی برات و چشمه گیلک برات قیشلاقنی قید اېتگن. "افغانستان قیشلاقلر اتلسی" بادغیس ولایتی، کشک کهنه تومنیده آقه بروت قیشلاق بارلیگینی کۉرستگن. افغانستاندن تشقری، روسیهنینگ بوریات جمهورتینینگ سیلینگا تومنیده براتی دېگن قیشلاق بارلیگی هم بېللی. روسیهنینگ آلتای جمهوریتیده هم بوراتی و بوراتو دېگن توپونیملر بار.
"افغانستان تاریخی و سیاسی گزیتهسی" پشتونکوت تومنی قیشلاقلری قطاریده براتی و دېوانه براتی قیشلاقلرنی قید اېتگن. قیصار وادیسی، قرایی تگاویده دېوان براتی دېگن قیشلاقنی کۉرساتگن. اوشبو تگاو قیشلاقلریده، جملهدن دېوانه براتی قیشلاغیده کۉپینچه قراییلر یشهیدی، دېب قید اېتگن (گزیته، 388- بېت). دیوانه براتی قیشلاغینی میمنه جنوبیده، دېب یازگن. بوندن باشقه، المار جنوبی، المار دریاسی بۉییده براتی دېگن قیشلاقنی کۉرستگن. همده ایکینچی قیشلاقنی شو آت بیلن المارنینگ شمال شرقیده، دېب قید اېتگن. براتی نی برتی شکلیده هم قید اېتگن (گزیته، 125-بېت).
"افغانستان تاریخی و سیاسی گزیتهسی"نینگ هرات بۉلیمی، بادغیس هزارهلری آرهسیده برات اوروغی (69- بېت) همده باروتی (50- بېت) دېگن اوروغنی قید اېتگن. برات اوروغینی چکاب قیشلاغی، قلعه نونینگ جنوب غربی لامان درهسیده (69- بېت) و باروتی اوروغینی چکاو یا چکاب قیشلاغیده یشهیدی، دېب یازگن (79- بېت). چکاو قیشلاغینی باروتی و هزارهلرنینگ مرکزی، دېب قید اېتگن. شو منبع، برات نی بورات شکلیده هم یازگن. دېمک، اۉشه پیتده (19- عصر ایکینچی یریمی) اهالی آرهسیده ایکی شکلی ایشلهتیلرکن.
انگلیس ماموری میتلند، افغان-انگلیس چیگره کمیسیونی عضوی، عبدالرحمان خان دوریده سفرلری آقیمیده هزارهلر حقیده قیمتلی معلومات ییغگن. جملهدن دایکندی هزارهلر بیلن برات دېگن طایفهنی قید اېتگن. او اېسه، دایکندی قبیلهسینی قوییدهگی 19 شاخابچهسی بار، دېب یازگن: دولت بیگ، جامی، اردو شاه، الک، موشون، بیبوغه، جشه، حیدر بیگ، قوم علی، تریستان، سرون، خودی، چاووش، مامهکه، میرهزار، برات، خوشک، سرجین یا سرگین و تاجیک (میتلند، 102- بېت).
شونینگدېک، میتلند قلعه نو هزارهلری حقیده هم قیمتلی معلوماتلر تۉپلهگن. بروتی اوروغینی قلعه نو هزارهلری جملهسیده قید اېتگن. اونینگ یازیشیچه، 1884- ییل قلعه نو هزارهلری قوییدهگی طایفهلردن تشکیل تاپگن اېکن: برنگری، ماموکه، فرستان، کاکا، لاغری، سرخابی، کندیلان، گدی، یسوم بغه، بیگوجی، بروتی، بوبک، بیغور، میرمرگ، ایکلوکه، عبدل، بیبغه، کوه مری، کوکدری، تاجیک، خواجه (سادات) و قپچاق (میتلند، 240 و 241- بېتلر).
هزاره عالمی حسین علی یزدانی هم بروتی طایفهسینی بادغیس هزارهلری بیلن همده برات طایفهسینی دایکندی شاخابچهلری بیلن قید اېتگن (213- بېت). او کتابیده شوندهی یازگن: بادغیس هزارهسی اېسه خراسان هزارهسی، هرات هزارهسی، قلعه نو هزارهسی و دای زنیات هزارهسی، دېب هم اتهلهدی. بولرنینگ مهم قوملری قوییدهگیلردن عبارت: جمشیدی، دایزنگی،بهسودی، زیمات، برنقره، قهقهه، کندلان، بای بوغه، برات ، گدر،کندا، قدی(خدی)، قلمنی، لاغری، مامکه، جعفری، قبچاق، خواجه، فرستان، کاکه، ایسم بوغه، بوبک، بای غور، میر میرک، عبدل، بیکوجی، بروتی، گدی، کوهگدای، سرخابی وغیره (196- بېت).
افغانستاندن تشقری، بوروت و بروتی اووروغی انچه تورک و موغول قبیلهلری بیلن قۉشیلیب کېتگن. بوروت اتنونیمی ینیسی قیرغیزلری آرقهلی موغوللر بیلن باغلنگن (اوچیر، 60- بېت و بوتانایف، 202- بېت). چین ترماقلریده تیان شان قیرغیرلری، بوروت قید اېتیلگن. قلماقلر، تیان شان قیرغیزلرینی بوروت، دېب اتهگنلر. اریستوفنینگ یازیشیچه، چینی منبعلر بوروت نی قره قیرغیزلرگه نسبت بېریگن (اریستوف،41- بېت). آلتای جمهوریتینینگ اداری بۉلیملریدن بیری بوروت سېوک دېیلهدی (بوتانایف، 202- بېت و پوتاپوف، 25- بېت). بوروت، آلتای منطقهسیده کېنگ ترقلگن و بوروتگه تېگیشلی گروهلر خاکاس تورکلری، تیلیوتلر، اوریانخایلر، خوتونلر، تورگوتلر، دوربتلر و آلتای کیشیلر آرهسیده بار دیر. آلتای تورکلری، اۉنینچی عصرده ینیسی قیرغیزلری بیلن ارهلهشیب کېتگن (پوتاپوف، 191-2 بېتلر) و کېینراق میلادي 12- عصرده، قپچاقلر هم بولر بیلن قۉشیلیب کېتهدی.
"سلسلة السلاطین" کتابیده بوروت اوروغی اۉزبېکلرنینگ باشقه اوروغلری بیلن بیرگه ذکر بۉلگن (اېلمرادوف، 20- بېت). بو اتنونیمنینگ باشقه شکللری برهت یا برات (ب سکونی بیلن) و پیرهت و پورات شکلیده هم اوچرهیدی. "مجمع التواریخ" اثریده ثبت اېتیلگن اۉزبېکلرنینگ 92 باولیک نسب نامهسیده بورات اوروغی ثبت بۉلگن و باشقه شکللری برات و بویرات کېلگن (عثمانوف، 379- بېت). برات اوروغی اصلیده بوروت دېگن اوروغنی اۉزگرگن شکلی دیر. بوروت اېسه خاکاس تورکلری، قیرغیزلر، موغوللر و بویراتلر بیلن قید اېتیلگن. بو اتنونیم اېسه، منبعلرده ایریم شکللری بار. اولر پوروت، بورد و بوردود شکللرده اوچره یدی. اۉزبېکلرده اېسه بوروت و بورات شکلیده کیرگن و کېینچهلیک برات بۉلیب، ثبت اېتیلگن.
برات دېگن اوروغ، منبع لرده قپچاقلر بیلن بیرگه قید اېتیلگن. عرب منبعلری، اینقسه الدمشقی اثرلریگه کۉره، قپچاقلر اۉرته عصرلرده نېچه اوروغ و قبیله بیرلشمهسینی توزهتگن. الدمشقی، قپچاقلرنینگ شو بیرلشمهسیگه قوییدهگی اوروغلردن آت آلگن: برگو، توقسبه، اېتوبه، برات، ایلاراس، بورجوغلی، مانقوراوغلی، ایمیک و باشقه کیچیک اوروغلر تاغ، باقورت، بوزانکو، بجنه، قره بوریکلی، اۉز و شورتان. برات اېسه بوریت و براق شکلیده هم قید اېتیلگن (الدمشقی، 14- بېت). الدمشقینینگ یازیشیچه، اۉشه وقتده ایمیک اوروغی اېسه خوارزملیک بۉلیب کېتگن. اۉزبېکلرده برات اوروغی قۉنغرات اوروغینینگ ترماغی دیر. برات قۉنغراتلرنینگ بیکاوول و بیکاوول اېسه بېش اوول اوروغیگه تېگیشلی (الدمشقی، 10- بېت).
بوروتنی تدقیقاتچیلر قدیمده توتم بۉلگن، دېب انیقلهیدیلر و اصلیده آلتین عقاب بۉلیب، عبادت بۉلگن (بوتانایف، 202- بېت). کېینچهلیک اتنونیم صفتیده قبول اېتیلگن. بوروتنینگ باشقه شکلی اېسه بورقوت، بورگوت یا بورغوت بۉلگن (نانزاتوف، 8- بېت). بعضی بیر تورکی لهجهلرده اۉرتنچی غ حرفی حذف بۉلهدی[أینیقسه قیپچاق لهجهلریده- یارقین]. اۉرنک اوچون، اۉراغ اصلیده اۉرغاغ بۉلگن. اما حاضرچه اۉرغاغ شکلی اونوتیلگن. بویرات اتنونمی هم بورقوتدن کېلیب چیققن، دېگن نظرلر هم بار. اۉزبېکلر آرهسیده بورات اوروغی هم انه شو بوروت و بویرات اتنونیمدن کېلیب چیققن و کېینراق بروتی و براتی شکلیگه آیلنگن.
بعضی بیر عالملر، بورات و بوریات اتنونیمینی تورکچه بۉره یا بۉری سۉزیدن کیلیب چیققن دېیدیلر. بو اتنونیم خاکاس تورکلری و آلتای لیکلرده بیرهت و پورات شکلیده تلفظ بۉلسه ده، تورکچه بۉری سۉزیدن یسلگن دېیلهدی (نانزاتوف، 25- بېت). بۉره نینگ باشقه معناسی کول رنگ و شو رنگلی آت هم دېیلگن (شهرستانی، 55- بېت).
دېمک، بیر آوروغ آتی نېچه شکلده ثبت اېتیلگنی، اونینگ ایلدیزینی تاپیشنی قیینراق اېتهدی. أینیقسه افغانستانده بو قیینچیلیک کۉپراق دیر. اۉرنک اوچون: دیوانه براتی "سراج التواریخ" کتابیده دیوانه هراتی ثبت بۉلگن. کتاب، دیوانه هراتینی بیرون سونه قبیلهلری قطاریده کېلتیرگن (1756- بېت). شو اوچون، بوروت و بوروتی رسمی ترماقلرده برات و براتی شکلیده ثبت اېتیلگن. انگلیسچه منبعلر اېسه بروتی شکلینی ثبت اېتیب، شبههلرگه اۉرین قۉیمهگن.
بروت و بروتی کیشی آتی هم بۉلگن. آلتای جمهوریتیده حالیگهچه بوروت اۉغیل بالهلرگه آت قۉییلهدی (11). اشترخانیلر دوریده، بلخده امیرلر ترماغیدن بیری بروتی بې، مینگ اوروغی باشلیغی اېدی. مینگلر اېسه اشترخانیلرنینگ تۉرت اولوسیدن بیری سنهلردی. میلادي1601- ییلی تۉقنهشوولر آقیمیده، بروتی بې بلخ نی باقی محمد خان ایناغهسی، ولی محمد خان اشترخانیگه تاپشیره دی. بروتی بېدن کېین اۉغلی اۉراز بې اونینگ اۉرنینی آلهدی و ندر محمد خان امیرلریدن بیری بۉلهدی. باشده قوش بېگی و اوندن کېین ترمز/ترمذ حاکمی اېتیب تعیینلنهدی.
بوروت یا بروتی اوروغینی افغانستان شمالیده کېلیشی منبعلرده اوچرهمهیدی. خوارزمشاهیلر دوریده، افغانستان شمالی قسمی و غۉر هم خوارزمگه تابع بۉلگن. 13نچی عصر موغوللر استیلاسی دوریده، بادغیس و بلخ موغول قشونلری تۉختش جایلری بۉلگن. بو دورده، افغانستان شمالیده موغوللر اوچون ایکی ییریک مرکز بادغیس و تخار بۉلگن. "جامع التواریخ" بادغیسده قراونه تومانی جایلشگن، دېب قید اېتهدی. عادتده، موغوللر اۉز عایله و چاروالری بیلن شو حدودلرگه کۉچیب کېلگنلر. شوندن سۉنگ، چغتایلر، ایلخانبلر، تېموریلر، شیبانیلر و اشترخانیلر دوریده انه شوندهی کۉچیشلر و استقامت قیلیشلر دوام تاپهدی. دېمک، انه شوندهی بیر حالده بوروت یا بوروتی اوروغی منطقهده جایلهشیب، استه- سېکین محلی اوروغلر بیلن قۉشیلیشیب کېتگن.
اداغده بونی اېتیش کیرهک، بوروتی اتنونیمی براتی شکلیده رسمی منبعلرده قید اېتیلیب، استه- سېکین قیشلاق و اوروغ آتی هم براتی بۉلیب قالگن. 19 نچی عصرده قلعه نوده ثبت اېتیلگن اتنونیم، بو گمان نی تأیید اېتهدی. سرپل ولایتیده حالیگهچه بروتی و بروتیان، دېگن قوم یشهیدی. فاریاب حدودیده براتی توپونیمی هم قپچاقلر یا هم مینگلرگه تېگیشلی بۉلسه کېرهک. هرحالده، بو اتنونیملر اوزاق ییللردن بویان تورکلر آره سیده ترقلگن و ییللر اۉتیب، بوروت و بوروتی اېسه برات و براتی شکلیگه اۉزگرگن.
مأخذلر:
1. اتلس قریه های افغانستان، معرفی واحدهای دوم اداری ج2، پروژه دیموگرافی اداره احصاییه صدارت عظمی، کابل: 1352.
2. پژوهشی در تاریخ هزارهها، تالیف حسین علی یزدانی، چاپخانه مهتاب، ۱۳۶۸.
3. قاموس لهجه هزارهگی، تالیف شاه علی اکبر شهرستانی، نشر پوهنتون کابل، کابل: 1362.
4. Historical and Political Gazetteer of Afghanistan v4
Ludwig W. Adamec, Graz, 1979
5. 2Historical and Political Gazetteer of Afghanistan v
6. The History of Afghanistan
Fayż Muḥammad Kātib Hazārah, Transd R.D. McChesney, Brill 2013
7. Ўзбеклар шажараси
Ўрол Носиров, «Extremum Press» нашриёти, 2012
8. 1975, Ludwig W. Adamec, Graz
9. Труды по истории и этническому составу тюркских племен
Аристов, Илим, Бишкек 2003 . Н. А
10. Қўнғиротлар
Қодир Бердиқулов, “Ёзувчи” нашриёти, 1999
11. Этнический состав и происхождение алтайцев
Леонид Павлович Потапов, Наука, 1969
12. Этногенез западных бурят (VI-XIX вв
Б. З. Нанзатов, межрегиональный институт общественных наук, Иркут 2005
13. Очерки истории хакасии: с древнейших времен до современности
Виктор Яковлевич Бутанаев, В. Я Бутанаев; Хакасского государственного университета 2008
14. Кыпчаки в XI-XIII веках by Жаксылык Сабитов
Hiç yorum yok